การล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาด เป็นการรักษาเสริม (Adjunctive therapy) ที่ได้รับความนิยมในปัจจุบัน ร่วมกับการใช้ยารับประทาน และ/หรือ ยาพ่นจมูก เพื่อช่วยบรรเทาอาการ คัดจมูก คันจมูก จาม น้ำมูกไหล ในผู้ป่วยที่มีปัญหาดังกล่าว ซึ่งรูปแบบการใช้น้ำเกลือ ก็มีให้เลือกมากมาย ไม่ว่าจะเป็น น้ำเกลือพ่นล้างจมูก, สเปรย์ละอองพ่นจมูก และแบบน้ำเกลือหยอดจมูก

น้ำเกลือสะอาดสำหรับสวนล้าง (Irrigation)
น้ำเกลือสะอาดสำหรับสวนล้าง (Irrigation)

น้ำเกลือสะอาดที่เรานำมาใช้ล้างจมูก คืออะไร ?

น้ำเกลือสะอาดที่เรานำมาใช้ล้างจมูกนั้น โดยทั่วไปมักเป็นน้ำเกลือที่มี ความเข้มข้น 0.9%-3.0%  NaCl โดยทั่วไปน้ำเกลือที่เราพบได้บ่อย คือ 0.9% NaCl หมายความว่า น้ำเกลือที่มีเกลือ 0.9 กรัม  (g) ละลายอยู่ในสาระลายปริมาตรทั้งหมด 100 มล. (mL) ซึ่งน้ำเกลือ 0.9% NaCl นั้นถือว่าเป็นน้ำเกลือที่มีความเข้มข้นเท่ากันกับภายในเซลล์ร่างกายของมนุษย์ (Isotonic) ในขณะที่น้ำเกลือที่มีความเข้มข้นมากกว่า 0.9% NaCl จะถือว่าเป็นน้ำเกลือที่มีความเข้มข้นสูงกว่าภายในเซลล์ร่างกายของมนุษย์ (Hypertonic)

น้ำเกลือที่น้ำมาใช้ล้างจมูก นอกจากจะมีความเข้มข้นให้เลือกมากมาย ก็จะต้องมีคุณสมบัติบางประการที่ทำให้น้ำเกลือนั้นเป็นน้ำเกลือสะอาด และนำมาใช้กับร่างกายมนุษย์ได้ ซึ่งได้แก่

  • ผ่านการทำให้ปราศจากเชื้อ ณ อุณหภูมิสูง (High temperature sterilization)
  • ไม่มีสารก่อไข้ (Pyrogen free)
  • ไม่ใส่วัตถุกันเสีย (No preservative)
  • ผงเกลือที่นำมาใช้เป็นมาตรฐานเดียวกับการใช้ผลิตยารับประทาน
น้ำเกลือสะอาดแบบสวนล้าง และ ผงเกลือที่ต้องผสมน้ำสะอาดก่อนใช้งาน
น้ำเกลือสะอาดแบบสวนล้าง และ ผงเกลือที่ต้องผสมน้ำสะอาดก่อนใช้งาน

น้ำเกลือสะอาดที่นำมาใช้ล้างจมูก มีรูปแบบไหนบ้าง

น้ำเกลือสะอาดที่นำมาใช้ล้างจมูกนั้นทั่วไปจะมี 2 รูปแบบ

  1. น้ำเกลือสำเร็จรูปพร้อมใช้งาน ซึ่งแบ่งได้เป็นหลายประเภท ได้แก่
    1. น้ำเกลือสะอาดที่ใช้สำหรับสวนล้าง (Irrigation)
    2. น้ำเกลือสะอาดที่ใช้สำหรับฉีด (Injection)
    3. น้ำเกลือสะอาดที่เป็นรูปแบบสเปรย์ละอองพ่นจมูก
  2. ผงเกลือสะอาด ที่ต้องนำมาผสมน้ำสะอาดก่อนใช้งาน ซึ่งสามารถเลือกผสมตามความเข้มข้นที่ต้องการได้ (Isotonic หรือ Hypertonic)

น้ำเกลือสะอาด ช่วยบรรเทาอาการคัดจมูก คันจมูก น้ำมูกไหล จาม ได้จริงหรือ ?

การล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาดนั้น ปัจจุบันถือว่าเป็นการรักษาเสริม (Adjunctive therapy) โดยใช้ร่วมกับการรักษาหลักของโรคทางระบบโพรงจมูก เพื่อให้ได้ผลลัพธ์ในการรักษาที่ดีขึ้น

โรคทางระบบโพรงจมูกที่มีการใช้การล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาดร่วมกับการรักษาหลัก ได้แก่ โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ (Allergic rhinitis) และโรคไซนัสอักเสบจากการติดเชื้อ (Rhinosinusitis) ทั้งในระยะเฉียบพลัน (Acute) และระยะเรื้อรัง (Chronic)

จากการศึกษาพบว่าการล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาดร่วมกับการใช้การรักษาหลัก มีประโยชน์เมื่อเทียบกับการใช้การรักษาหลักเพียงอย่างเดียว ดังนี้

  • ช่วยบรรเทาอาการคัดจมูก, คันจมูก, จาม, น้ำมูกไหล และอาการไอจากน้ำมูกไหลลงคอ ได้จริง
  • ช่วยลดปริมาณสารสื่ออักเสบ และภูมิแพ้ในโพรงจมูกได้ เช่น Histamine, Leukotriene และ Prostaglandin
  • ช่วยลดระยะเวลาและปริมาณการใช้ยาแก้แพ้ (Antihistamine)  ในผู้ป่วยโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้
  • ช่วยลดระยะเวลาและปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะ (Antibiotics) และยาสเตียรอยด์รูปแบบพ่นจมูก (Intranasal steroid) ในผู้ป่วยโรคไซนัสอักเสบจากการติดเชื้อ
  • ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิต (Quality of life) ดีขึ้น
น้ำเกลือสะอาดที่ใช้สำหรับฉีด (Injection) สามารถนำมาใช้หยดจมูกสำหรับเด็กเล็ก หรือเด็กที่ยังไม่สามารถสั่งน้ำมูกเองได้

ประสิทธิภาพของน้ำเกลือข้างต้น พบได้ในทั้งน้ำเกลือทั้ง 2 ความเข้มข้น โดยน้ำเกลือที่เป็น Hypertonic จะมีประสิทธิภาพสูงกว่าน้ำเกลือ Isotonic

นอกจากนั้นในกรณีที่ผู้ป่วยมีการใช้ยาพ่นจมูก การล้างจมูกด้วยน้ำสะอาดก่อนการพ่นยา จะทำให้ตัวยาสัมผัสกับผิวหนังในโพรงจมูกได้มากขึ้น และทำให้ยาออกฤทธิ์ได้ดีขึ้น

น้ำเกลือสะอาด มีกลไกการบรรเทาอาการในโพรงจมูกอย่างไร

จากประโยชน์ข้างต้น หลายคนคงสงสัยว่าน้ำเกลือนั้นมีกลไกการออกฤทธิ์อย่างไร ถึงมีประสิทธิ์ภาพเยอะมากมาย โดยกลไกที่น้ำเกลือสะอาดออกฤทธิ์บรรเทาอาการในโพรงจมูกนั้น ปัจจุบันยังไม่ทราบแน่ชัด แต่คาดว่าเกิดจากหลายสาเหตุ ได้แก่

  • ชำระล้างสารคัดหลั่งภายในโพรงจมูก จากการฉีดน้ำเกลือสวนล้างเข้าภายในโพรงจมูกโดยตรง
  • ชำระล้างสารสื่ออักเสบ และภูมิแพ้ในโพรงจมูก
  • ชำระล้างฝุ่นละอองภายในโพรงจมูก ซึ่งเป็นสาเหตุกระตุ้นให้เกิดอาการแพ้ในผู้ป่วยโรคภูมิแพ้
  • ลดอาการบวมในเยื่อบุโพรงจมูก โดยการดึงน้ำออกจากเซลล์ภายในโพรงจมูก
  • เพิ่มการทำงานของขนกวัด (Cilia) ภายในโพรงจมูก ช่วยให้ขนกวัดกำจัดสิ่งสกปรกและน้ำมูกได้ดีขึ้น
  • ช่วยกำจัดสะเก็ดเลือดและเศษเนื้อตายในโพรงจมูก กรณีจมูกเป็นแผล หรือได้รับการผ่าตัดโพรงจมูก

อาการข้างเคียงจากการล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาด

อาการข้างเคียงจากการล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาดนั้น สามารถพบได้ โดยอาการข้างเคียงเป็นอาการที่ไม่ได้มีความรุนแรง และส่วนใหญ่ผู้ป่วยมักจะทนต่ออาการข้างเคียงได้ โดยพบว่าผู้ป่วยที่ล้างจมูกด้วยน้ำเกลือที่เป็น Hypertonic จะพบอาการข้างเคียงได้มากกว่าน้ำเกลือ Isotonic อาการข้างเคียงที่อาจพบได้นั้น ได้แก่

  • รู้สึกระคายเคืองบริเวณโพรงจมูก
  • รู้สึกแสบร้อนบริเวณโพรงจมูก
  • พบอาการปวดจมูก และปวดหูได้ (พบน้อย)
  • เลือดกำเดาไหล (พบน้อย)

ใครล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาดได้บ้าง ?

การล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาด มีการศึกษาตั้งแต่ในเด็กอายุ 3 สัปดาห์ จนถึงผู้สูงอายุ พบว่ามีความปลอดภัย โดยในเด็กเล็กนั้นแนะนำใช้เป็นรูปแบบสเปรย์ละอองพ่นจมูก หรือน้ำเกลือหยดจมูก ในขณะเด็กที่สามารถสั่งน้ำมูกได้เองจนถึงผู้ใหญ่ สามารถใช้น้ำเกลือได้ทุกรูปแบบ โดยแบบที่มีประสิทธิภาพมากที่สุดจะเป็นแบบฉีดสวนล้างเข้าไปในจมูกเลย

ผู้ป่วยตั้งครรภ์ที่มีอาการของโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ ยังไม่พบการศึกษาถึงความปลอดภัยในผู้ป่วยกลุ่มนี้ แต่ในทางปฏิบัติมีการใช้น้ำเกลือสะอาดล้างจมูกในผู้ป่วยตั้งครรภ์กลุ่มนี้บ้าง ดังนั้นผู้ป่วยตั้งครรภ์ควรปรึกษาแพทย์ก่อนการใช้น้ำเกลือสะอาดล้างจมูก เพื่อความปลอดภัยของผู้ป่วยและทารกในครรภ์

ผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัด-ซ่อมแซมโพรงจมูก ยังไม่พบการศึกษาถึงความปลอดภัยในผู้ป่วยกลุ่มนี้ ดังนั้นผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัด-ซ่อมแซมโพรงจมูกควรปรึกษาแพทย์ก่อนการใช้น้ำเกลือสะอาดล้างจมูก เพื่อความปลอดภัยของผู้ป่วย

อุปกรณ์ในการล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาดมีอะไรบ้าง

อุปกรณ์เบื้องต้นในการใช้ล้างจมูก
  1. น้ำเกลือสะอาดสำหรับสวนล้าง หรือผงเกลือสะอาดที่ต้องนำมาผสมน้ำสะอาดก่อนใช้งาน
  2. น้ำสะอาด (กรณีที่ใช้ผงเกลือ)
  3. แก้วน้ำ หรือภาชนะสำหรับแบ่งใส่น้ำเกลือสะอาด
  4. Syringe หรือ ขวดบีบล้างจมูก
  5. อ่างน้ำ หรือภาชนะรองรับน้ำเกลือที่ไหลออกจากจมูก
  6. ผ้าเช็ดหน้า หรือกระดาษทิชชู่
  7. จุกล้างจมูก (ถ้ามี)
  8. ลูกยางดูดน้ำมูก (กรณีที่ผู้ป่วยไม่สามารถสั่งน้ำมูกด้วยตัวเองได้)

ขั้นตอนการล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาด

สามารถศึกษาขั้นตอนการล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาดได้จากคลิป Youtube นี้เลย

ขอขอบคุณคลิปล้างจมูกจาก โรงพยาบาลกรุงเทพ พัทยา (Bangkok Hospital Pattaya)

ในกรณีที่ ผู้ป่วยเป็นเด็กเล็ก หรือยังไม่สามารถสั่งน้ำมูกเองได้ คุณพ่อ-คุณแม่ อาจใช้น้ำเกลือสะอาดรูปแบบสเปรย์ละอองพ่นจมูก หรือแบบหยดจมูก ฉีดพ่น หรือหยดน้ำเกลือเข้าไปในโพรงจมูกเล็กน้อย หลังจากนั้นให้ใช้ลูกยางดูดน้ำมูก ช่วยดูดน้ำมูกออกมา

น้ำเกลือสะอาดที่เป็นรูปแบบสเปรย์ละอองพ่นจมูก

การล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาด ไม่ว่าจะเป็นการฉีดสวนล้าง การฉีดพ่นแบบสเปรย์ หรือแบบหยดจมูก มีประสิทธิภาพในการบรรเทา อาการคัดจมูก, คันจมูก, จาม, น้ำมูกไหล, อาการไอจากน้ำมูกไหลลงคอ และช่วยลดลดระยะเวลาและขนาดยาที่ใช้รักษาโรค ในผู้ป่วยโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ (Allergic rhinitis) และโรคไซนัสอักเสบจากการติดเชื้อ (Rhinosinusitis) อีกทั้งยังมีความปลอดภัยสูงและสามารถทำได้ง่ายๆ ด้วยตัวเอง ดังนั้นจึงแนะนำให้ผู้ป่วยล้างจมูกด้วยน้ำเกลือสะอาดเป็นประจำ

นอกจากใช้ล้างจมูกแล้ว น้ำเกลือสะอาดสามารถนำมาใช้ประโยชน์ในด้านใดได้อีกบ้าง

น้ำเกลือสะอาดที่ใช้สำหรับสวนล้าง (Irrigation) นอกจากจะใช้สวนล้างจมูกได้แล้ว ยังสามารถนำมาใช้ในด้านอื่นๆ ได้อีก เช่น

  • ล้างทำความสะอาดบาดแผล
  • ชะล้างดวงตา
  • ชะล้าง Contact lens ก่อนสวมใส่ (ห้าม! นำไปใช้เป็นน้ำยาแช่ Contact lens)
  • เช็ดทำความสะอาดบริเวณใบหน้า หรือหัวสิว

 

แปลและเรียบเรียงโดย : อยู่กับยา

แหล่งข้อมูล : Nasal Irrigation: An Imprecisely Defined Medical Procedure.Saline Nasal Irrigation for Upper Respiratory Conditions.Clinical study and literature review of nasal irrigation.Hypertonic Saline Versus Isotonic Saline Nasal Irrigation: Systematic Review and Meta-analysis.The effectiveness of nasal saline irrigation (seawater) in treatment of allergic rhinitis in children.Hashi Clear Fanpage Bangkok Hospital Pattaya Youtube Channel

Facebook Comments